Phân loại, dịch tễ và các yếu tố nguy cơ
Mang thai và sau sinh là những giai đoạn cực kỳ quan trọng trong cuộc đời người phụ nữ. Trong giai đoạn này, cơ thể phải trải qua những thay đổi to lớn về sinh lý, sinh học, hormone, sức khỏe tâm thần và xã hội.
Các rối loạn tâm thần quanh thời kỳ sinh đẻ có thể:
- Xuất hiện lần đầu trong thời kỳ mang thai
- Hoặc là sự tái phát của một tình trạng tồn tại trước đó
Bao gồm:
- Rối loạn ăn uống
- Rối loạn cảm xúc như hội chứng blues sau sinh, trầm cảm, lưỡng cực
- Rối loạn lo âu như ám ảnh cưỡng chế, stress sau sang chấn, lo âu lan tỏa, hoảng sợ, sợ đặc hiệu
- Rối loạn loạn thần như tâm thần phân liệt, loạn thần sau sinh, các loạn thần khác
- Rối loạn sử dụng chất như thuốc lá, rượu, thuốc phiện hay các chất bất hợp pháp khác
- Rối loạn nhân cách
Số liệu thống kê đáng chú ý:
- Trầm cảm sau sinh: mới mắc ~12%, hiện hành ~17%
- Lo âu trước sinh: ~15-20%, sau sinh: ~10%
-️ Rối loạn ăn uống: ~15%
-️ Rối loạn cảm xúc lưỡng cực: 1/5 có thể tái phát trong thai kỳ
- Tâm thần phân liệt: nguy cơ tái phát 24-25% trong 3 tháng đầu sau sinh, đặc biệt là sau khi ngừng điều trị
- Loạn thần sau sinh: xảy ra 1–2/1000 ca, thường khởi phát trong vòng 2 tuần sau sinh
- Rượu và thuốc lá là các chất được sử dụng phổ biến nhất trong phụ nữ độ tuổi sinh đẻ
Sàng lọc trước sinh các vấn đề sức khỏe tâm thần giúp:
- Chẩn đoán sớm
- Liên kết phù hợp với các chuyên gia có liên quan
- Thảo luận kịp thời về việc điều trị và hoàn thiện các kế hoạch quản lý trong suốt giai đoạn chu kỳ sinh
=> Giảm thiểu tác động tiêu cực của các bệnh lý tâm thần đối với thai phụ, con của họ và tới gia đình của họ
Chiến lược sàng lọc hiệu quả dựa trên việc xác định các nhóm dễ bị tổn thương về mặt lâm sàng có thể được phân loại thành các lĩnh vực có tính phụ thuộc lẫn nhau và chồng lấp bao gồm:
- Sinh học: tiền sử sức khoẻ tâm thần của thai phụ và gia đình; các yếu tố tố bẩm di truyền; sức khoẻ thể chất, …
- Tâm lý xã hội: chủng tộc/sắc tộc, tình trạng kinh tế xã hội và thất nghiệp; mức độ giáo dục; các hỗ trợ xã hội, kỹ năng xã hội và đối phó, …
-️ Môi trường: các trải nghiệm bất lợi thời thơ ấu; bạo lực do chồng hoặc bạn tình gây ra; tiền sử bị lạm dụng; các biến cố bất lợi cuộc sống, …
Tác động lên sức khỏe bà mẹ, trẻ và sản khoa
Với bà mẹ:
- Tăng nguy cơ tự tử, tự gây hại
- Biến chứng từ lạm dụng chất
- Dễ nhầm triệu chứng thể chất (ví dụ thuyên tắc phổi) với rối loạn tâm thần
Với sơ sinh và sản khoa:
- Tăng nguy cơ mắc các biến cố sản khoa và thai kỳ bất lợi bao gồm sinh non
- Giảm tăng trưởng của bào thai
- Tiền sản giật
- Băng huyết trước và sau sinh
- Bong nhau thai
- Thai chết lưu
Với trẻ:
- Ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển gắn bó giữa mẹ và con
- Gia tăng nguy cơ bị bỏ bê hoặc chăm sóc không đầy đủ
Quản lý
Với các kết cục tiêu cực tiềm tàng lên sức khoẻ mẹ và trẻ, bên cạnh việc phát hiện sớm thì quản lý phù hợp là vô cùng quan trọng bao gồm các can thiệp bằng thuốc và không thuốc. Một mô hình đa ngành được đề xuất để quản lý các rối loạn tâm thần quanh thời kỳ sinh đẻ bao gồm các dịch vụ thai sản, dịch vụ cộng đồng và các chuyên gia về sức khoẻ tâm thần.
Dịch vụ thai sản:
- phát hiện phụ nữ có nguy cơ và chuyển đến các chuyên gia về sức khoẻ tâm thần để điều trị
- Tham vấn trước sinh
- Lập kế hoạch phương pháp sinh đẻ
- Theo dõi mẹ và bé trong thai kỳ và sau sinh
Dịch vụ cộng đồng:
- Đánh giá trong môi trường sống, đặc biệt là môi trường gia đình, sự tương tác giữa mẹ và bé
- Hỗ trợ, giáo dục gia đình
- Giám sát – hỗ trợ thai phụ
Chuyên gia sức khỏe tâm thần:
- Trao quyền cho thai phụ chọn lựa đối với việc dùng thuốc
- Xác định phụ nữ có nguy cơ cao tái phát sau sinh
- Phát triển kế hoạch chăm sóc toàn diện, đảm bảo sự an toàn cho em bé
Nếu bạn là mẹ bầu, chuẩn bị sinh hoặc đang trong giai đoạn sau sinh – đừng ngần ngại chia sẻ cảm xúc & khó khăn. 
Sức khỏe tâm thần cũng quan trọng như sức khỏe thể chất 
Hãy tìm sự trợ giúp từ chuyên gia nếu bạn hoặc người thân gặp dấu hiệu bất ổn tâm lý.
